Zamana Tapınanlar Çağında “Durma” Anarşizmi

Bursa Vatan Medya Gurubu köşe yazarı Dr. Dilek Baran makalesinde;

Modern çağın en görünmez diktatörlüğü, belki de takvimlerin ve saatlerin ardına gizlenmiş hız kültürüdür. Artık insanlardan “yaşaması” değil, sürekli yetişmesi bekleniyor. Bir sonraki mesaja, bir sonraki toplantıya, bir sonraki bildirime… Sosyolog Hartmut Rosa bunu “toplumsal hızlanma” olarak tanımlar. Rosa’ya göre modern insan, zamanı kazanmak için geliştirdiği her araçla aslında zamansızlığın içine düşmektedir. Çünkü hız arttıkça, hayat genişlemiyor; aksine daralıyor.

Bugün kimse gerçekten dinlemiyor. İnsanlar artık cevap vermek için bekliyor; anlamak için değil. Bir konuşmanın ortasında gözlerin telefona kayması, cümlelerin yarıda kesilmesi, “tamam sonra konuşuruz” diyerek duyguların hızla geçiştirilmesi… Bunlar yalnızca bireysel nezaketsizlikler değil; çağın ruhunu ele veren sosyolojik semptomlardır.

Geçtiğimiz günlerde konuşmaya ihtiyacı olan bir vatandaş, yorgun, bitkin ve dağılmış bir halde şu cümleyi kurdu:

“Bana biraz zaman ayırıp beni dinler misiniz? Parası neyse veririm…”

Belki de modern çağın en trajik cümlelerinden biri buydu.

Çünkü artık insanlar yalnızca iş, yemek ya da barınma için değil; anlaşılabilmek için de bedel ödemeye razı hale geliyor. Gözleri dolu dolu bir insanın, yalnızca birkaç dakika gerçekten dinlenebilmek için bunu bir ücret meselesine dönüştürmesi; aslında çağımızın duygusal çöküşünün ilanıdır.

Bu cümlede yalnızca bireysel bir yorgunluk yoktu. Orada modern toplumun bütün kırılması saklıydı.

Psikolojik açıdan bakıldığında bu durum, giderek büyüyen bir “duygusal tahammülsüzlük” üretmektedir. İnsanlar artık başkasının acısına uzun süre maruz kalamıyor. Çünkü sistem, sürekli hareket eden bireyler istiyor; duran, hisseden, sorgulayan insanlar değil. Bu nedenle birinin derdini gerçekten dinlemek, modern performans kültüründe zaman kaybı gibi görülüyor. Oysa Erich Fromm yıllar önce insanın “sahip olmak” ile “olmak” arasında sıkıştığını söylerken tam da bunu işaret ediyordu: İnsan artık ilişkileri yaşamıyor; tüketiyor.

“Nasılsın?” sorusu bile çoğu zaman bir merak değil, sosyal protokol haline geldi. Cevap gerçekten dinlenmeyecekse, o soru bir nezaket değil; modern vicdanın otomatik refleksidir.

Kişisel gelişim endüstrisi ise bu hız kültürünü yıllarca cilaladı. “Zaman yönetimi”, “maksimum verimlilik”, “yüksek performans”, “asla durma”… Sürekli hareket eden insan modeli kutsallaştırıldı. Oysa insan ruhu makine değildir. Her duygunun bir ritmi, her yaranın kendi sessizliği vardır. Olgunluk bazen hızlı düşünmekte değil; karşındakinin yavaşlığına sabır gösterebilmektedir.

Bir insan konuşurken onun cümlesini tamamlamaya çalışmak, sadece sabırsızlık değildir; aynı zamanda iktidar arzusudur. Çünkü hız, modern çağın en sofistike tahakküm biçimlerinden biridir. Hızlı olan belirler, yavaş olan ezilir. En çok konuşan kazanır, en çok hisseden değil.

İşte tam burada mesele yalnızca bireysel iletişim olmaktan çıkar; politik bir boyut kazanır.

Çünkü sistem yalnızca emeği değil, zamanı da sömürmektedir. İnsanların birbirine ayırdığı dikkati bile parçalayarak yönetilebilir bireyler üretmektedir. Bu nedenle bugün bir insanı acele etmeden dinlemek, yalnızca ahlaki bir davranış değil; aynı zamanda kültürel bir itirazdır.

Belki de çağımızın en sessiz anarşizmi burada başlıyor.

Anarşizm yalnızca sokakta slogan atmak değildir. Bazen bir insanın sözünü kesmemektir. Bazen onun sessizliğini aceleyle doldurmamaktır. Bazen hiçbir yere yetişmiyormuş gibi davranabilmektir. Çünkü sistem, sürekli hızlanan insan ister; düşünen, duran ve hisseden insan değil.

Byung-Chul Han modern bireyi “yorgunluk toplumu”nun öznesi olarak tanımlar. İnsan artık dış baskıyla değil, kendi kendini tüketerek yorulmaktadır. Hep yetişmeye çalışan zihinler, sonunda kimseye yetişemeyen ruhlara dönüşmektedir.

Ve belki de bu yüzden bugün en devrimci cümle şudur:

“Anlat, seni dinliyorum.”

Çünkü gerçekten dinlemek, sadece sesi duymak değildir. O sesin arasındaki boşluğu, nefesi, tereddüdü ve kırılmayı da duyabilmektir.

Hız çağında durabilmek, artık bir zayıflık değil; karakterdir.

Sürekli konuşanların dünyasında susup anlamaya çalışmak ise, belki de modern insanın unuttuğu son vicdandır.