SABİHA SEFER ÜNAL İLE “RÜYALARIN MAHİYETİ” ÜZERİNE: RÜYALAR BİZE NE ANLATIYOR?
Röportaj: Murat Topcu
Rüyalar… İnsanlık tarihi boyunca merak edilen, kimi zaman korkuyla, kimi zaman umutla, kimi zaman da büyük bir hayretle anlamlandırılmaya çalışılan gizemli bir dünya. Uykuda başlayan bu yolculuk, insanı yüzyıllardır aynı sorularla baş başa bırakıyor: Rüyalar yalnızca bilinçaltımızın bir yansıması mı, yoksa henüz tam olarak anlayamadığımız başka bir yönü mü var?
Yazar Sabiha Sefer Ünal, Rüyaların Mahiyeti adlı kitabında insanlığın en eski merak konularından birini farklı yönleriyle ele alıyor. Bilimsel araştırmalardan tarihsel anlatılara, bilinçaltından sezgilere, sanat dünyasına ilham veren rüyalardan geleceği haber verdiğine inanılan deneyimlere kadar uzanan geniş bir araştırma sunuyor.
Murat Topcu olarak gerçekleştirdiğimiz bu söyleşide Sabiha Sefer Ünal ile kitabının ortaya çıkış hikâyesini, tarihe damga vuran rüya anlatılarını, rüyaların yaratıcılıkla ilişkisini ve bilimin henüz yanıtlayamadığı soruları konuştuk. Ünal, rüyaların geleceği haber verdiğine ilişkin iddialara temkinli yaklaşırken, onların insanın iç dünyasını anlamak açısından önemli bir araştırma alanı olduğuna dikkat çekiyor.
SÖYLEŞİ
1. Rüyalar insanlık tarihi boyunca gizemini koruyan konulardan biri oldu. Sizi bu dünyayı araştırmaya ve Rüyaların Mahiyeti adlı kitabı yazmaya yönelten neydi? Kitabın ortaya çıkış hikâyesini anlatır mısınız?
Aslında bu kitap, başlangıçta planladığım bir çalışma değildi. Başka bir kitabın çevirisi üzerinde çalışırken yaptığım araştırmalarda, tarihte gerçekleştiği anlatılan bazı ilginç rüya örnekleriyle karşılaştım. Bunlardan biri de Abraham Lincoln’ün ölümünden önce gördüğü rivayet edilen rüyaydı. İlk başta bunları yalnızca ilginç tarihsel ayrıntılar olarak değerlendirmiştim.
Ancak daha sonra kendi gördüğüm bir rüya, konuya bakışımı değiştirdi. Bu deneyim beni rüyalar üzerine daha derin araştırmalar yapmaya yöneltti. Neden bazı rüyaları bütün ayrıntılarıyla hatırlarız? Neden bazıları, yaşanmış bir olay kadar güçlü izler bırakır? Tarihte gerçekleştiği anlatılan rüyalar gerçekten tesadüf müdür?
Bu soruların peşine düştükçe araştırmalarım genişledi. Bilimsel çalışmaları, tarihsel kaynakları, farklı kültürlerin rüya anlayışlarını ve sanat dünyasındaki örnekleri incelemeye başladım.
Zamanla şunu fark ettim: Rüyaları anlamaya çalışmak, aslında insan zihnini ve varoluşa ilişkin soruları anlamaya çalışmaktı. Rüyaların Mahiyeti böyle ortaya çıktı. Başlangıçta kişisel bir merak olan bu konu, zamanla benim için kapsamlı bir düşünce ve araştırma yolculuğuna dönüştü.
2. Rüyalar genellikle bilinçaltımızın bir yansıması olarak değerlendirilir. Sizce rüyalar yalnızca geçmiş deneyimlerimizin zihnimizde yeniden şekillenmesinden mi ibaret, yoksa henüz keşfedemediğimiz başka yönleri de var mı?
Rüyaları yalnızca bilinçaltının bir yansıması olarak tanımlamanın konuyu bütünüyle açıklamaya yetmediğini düşünüyorum. Ancak bu, rüyaların mutlaka doğaüstü bir kaynaktan geldiğini kabul etmemiz gerektiği anlamına da gelmiyor.
İnsan beyni son derece karmaşık bir yapıya sahip. Gün içinde farkına bile varmadığımız ayrıntılar, bastırdığımız duygular, korkularımız ve beklentilerimiz uyku sırasında farklı biçimlerde karşımıza çıkabiliyor. Bilim, rüyaların hafıza, duygusal süreçler ve uyku sırasındaki beyin etkinliğiyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bununla birlikte neden belirli içerikleri rüyamızda gördüğümüz ve rüyaların bütün işlevleri henüz kesin olarak açıklanabilmiş değil.
Benim yaklaşımım şu: Bir olguyu bütünüyle açıklayamıyor olmamız, onu hemen doğaüstü olarak nitelendirmemizi gerektirmez. Ancak araştırmaya devam etmek için önemli bir neden oluşturur.
Rüyaların mahiyetini anlamak istiyorsak bilimin verilerini temel almalı, felsefenin sorularından ve tarihin bize sunduğu anlatılardan da yararlanmalıyız. Çünkü insan zihnini anlamak, yalnızca bildiklerimizi değil, henüz cevaplayamadığımız soruları da ciddiye almayı gerektiriyor.
3. Kitabınızda Abraham Lincoln’ün ölümünden önce gördüğü aktarılan rüyaya da yer veriyorsunuz. Tarihte yaşanan olaylarla ilişkilendirilen bu tür rüyaları nasıl değerlendiriyorsunuz? İnsan henüz gerçekleşmemiş bir olayı rüyasında görebilir mi?
Abraham Lincoln’ün ölümünden önce Beyaz Saray’da bir cenaze gördüğüne ilişkin rüya anlatısı, araştırmalarım sırasında dikkatimi çeken örneklerden biriydi. Bu anlatının ilginç yanı, Lincoln’ün suikasta uğramasının ardından rüyaya farklı bir anlam yüklenmiş olmasıdır.
Ancak burada önemli bir tarihsel ayrıntı var: Söz konusu anlatı, Lincoln’ün ölümünden sonra aktarılan tanıklıklara dayanıyor. Dolayısıyla olayın bütün ayrıntılarının tarihsel olarak kesin biçimde doğrulandığını söylemek mümkün değil.
Ben kitabımda bu tür anlatıları ele alırken okurun iki soruyu birbirinden ayırmasını istiyorum: Bir olay gerçekten yaşanmış mıdır? Yaşandıysa ona sonradan yüklenen anlam ne kadar doğrudur?
İnsan zihni bazen farkında olmadığı tehlikeleri, davranış değişikliklerini veya çevresindeki işaretleri sezgisel olarak değerlendirebilir. Bunlar rüyalara da yansıyabilir. Ancak geleceğin rüyalar aracılığıyla önceden görülebildiğini ortaya koyan güvenilir ve tekrarlanabilir bilimsel kanıtlar bugün için bulunmuyor.
Bence bu anlatıların değeri yalnızca geleceği haber verip vermediklerinde değil, insanların belirsizlik karşısında nasıl anlam aradıklarını göstermelerinde de yatıyor.
4. Ünlü besteci Giuseppe Tartini’nin “Şeytan Sonatı” olarak bilinen eserine bir rüyasının ilham verdiği anlatılır. Rüyaların sanat, bilim ve yaratıcılık üzerindeki etkisini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Rüyaların yaratıcılık üzerindeki etkisi, araştırmalarım sırasında beni en çok etkileyen konulardan biriydi.
Giuseppe Tartini’nin Şeytan Trili Sonatı ile ilişkilendirilen ünlü anlatıya göre besteci, rüyasında şeytanın keman çaldığını görmüş ve uyandığında duyduğu melodiyi yeniden oluşturmaya çalışmıştır. Bu hikâye, rüyaların yaratıcı düşünceyle ilişkisini tartışmak açısından oldukça çarpıcı.
İnsan zihni uyanıkken belirli mantıksal kalıplar ve alışkanlıklar içerisinde düşünür. Uyku sırasında ise daha önce birbirinden bağımsız görünen anılar, imgeler ve düşünceler farklı biçimlerde bir araya gelebilir. Bu durum bazen sanatsal bir esere, bazen de yeni bir fikre ilham verebilir.
Elbette rüyada bir fikir görmek, o fikrin kendiliğinden kusursuz bir esere dönüşmesi anlamına gelmez. Yaratıcılık; bilgi, birikim, emek ve zihinsel süreçlerin birleşimidir.
Bence rüyalar bazen sanatçının zihnindeki kapıları aralayabilir. Ancak o kapıdan geçerek kalıcı bir eser ortaya koyan yine insanın kendisidir.
5. Tarih boyunca bazı rüyaların geleceğe ilişkin haberler taşıdığına inanılmıştır. İnsan zihni gelecekte yaşanabilecek olaylara dair ipuçlarını rüyalar yoluyla algılayabilir mi?
İnsan zihninin sezgisel kapasitesini küçümsememek gerektiğine inanıyorum. Bazen bilinçli olarak fark edemediğimiz ayrıntıları zihnimiz kaydedebilir ve bunlardan çeşitli olasılıklar oluşturabilir.
Örneğin bir insan, yakın çevresindeki değişimleri farkında olmadan gözlemleyebilir. Bu gözlemler rüyasında bir tehlike, kayıp veya beklenmedik olay biçiminde ortaya çıkabilir. Fakat bunun geleceği bilmekle aynı şey olmadığını özellikle vurgulamak isterim.
Araştırmalarım sırasında beni etkileyen pek çok tarihsel anlatıyla karşılaştım. Lincoln’ün rüyası tarihsel yönüyle, Tartini’nin rüyası ise yaratıcılık açısından dikkat çekiciydi.
Şunu da belirtmek isterim: Rüyaların geleceğe ilişkin kesin bilgiler taşıdığını iddia etmekten özellikle kaçınıyorum. Amacım bir inancı kanıtlamak değil, tarih boyunca anlatılmış olağanüstü deneyimleri araştırmak ve okuru düşünmeye davet etmek.
6. Psikoloji ve bilim dünyası rüyaları farklı teorilerle açıklamaya çalışıyor. Kitabınızda bilimsel yaklaşımlarla tarihsel, felsefi ve metafizik yorumları nasıl bir araya getirdiniz?
Bu kitabı hazırlarken en çok hassasiyet gösterdiğim konulardan biri, bilimsel bilgilerle tarihsel anlatıları birbirine karıştırmamaktı. Çünkü bir olayın yüzyıllardır anlatılıyor olması, onun bilimsel olarak doğrulandığı anlamına gelmez.
Rüyalar konusunda Sigmund Freud’un bilinçdışı süreçlere ilişkin görüşlerinden Carl Gustav Jung’un semboller ve arketipler yaklaşımına, modern nörobilimin uyku araştırmalarından farklı toplumların kültürel yorumlarına kadar geniş bir düşünsel birikim bulunuyor.
Ben bu yaklaşımları birbirinin alternatifi olarak değil, farklı sorulara cevap arayan düşünce alanları olarak değerlendirdim.
Bilim, rüyaların nasıl oluştuğunu ve hangi beyin süreçleriyle ilişkili olduğunu araştırırken; felsefe ve kültürel gelenekler, insanların rüyalara neden anlam yüklediğini sorguluyor. Metafizik yorumlar ise insanlığın tarih boyunca bilinmeyeni açıklama çabasının bir parçası olarak karşımıza çıkıyor.
Benim için esas olan, farklı düşüncelere yer verirken bilimsel kanıtın öneminden uzaklaşmamaktı. Bilimin henüz cevaplayamadığı sorular bulunması son derece doğal. Zaten bilim, bilinmeyeni araştırarak ilerliyor.
Bence asıl tehlike, bilmediğimiz her şeyi kesin biçimde açıklayabildiğimizi düşünmek.
7. Bazı rüyalar uyandıktan birkaç dakika sonra unutulurken bazıları yıllarca hafızamızda kalıyor. Sizce bir rüyayı unutulmaz kılan nedir?
Bence bir rüyayı unutulmaz kılan en önemli unsurlardan biri, uyandırdığı duygunun yoğunluğu. Korku, özlem, sevgi, kaybetme endişesi veya büyük bir mutluluk… Bunlar insan hafızasında güçlü izler bırakabilen duygular.
Rüyalar da bu duygularla birleştiğinde bazen gerçek bir anı kadar etkileyici olabilir.
Bilimsel açıdan bakıldığında bir rüyanın hatırlanması; uykunun hangi evresinde uyandığımız, dikkatimiz ve hafıza süreçlerimiz gibi çeşitli etkenlerle ilişkili. Bununla birlikte insanın yıllarca unutamadığı bir rüyanın kişisel anlamı da olabilir.
Bazen rüyalar bize geleceği değil, bugün içimizde taşıdığımız duyguları gösterir.
8. Kitabınızda farklı dönemlerden ve kültürlerden rüya anlatılarına yer veriyorsunuz. Farklı toplumların rüyalara yüklediği anlamlar arasında ne gibi benzerlikler ve farklılıklar var? Rüyaların evrensel bir dili olduğunu düşünüyor musunuz?
Rüyalar konusunda beni en çok etkileyen gerçeklerden biri, farklı coğrafyalarda yaşayan insanların binlerce yıldır benzer soruları sorması.
Eski Mısır’dan Mezopotamya’ya, Antik Yunan’dan İslam düşünce geleneğine kadar pek çok toplum rüyalara özel anlamlar yüklemiş. Bazı kültürlerde rüyalar ilahi mesajlarla ilişkilendirilirken bazılarında ruhsal deneyimler veya geleceğe yönelik işaretler olarak değerlendirilmiş. Modern dünyada ise rüyalar daha çok psikoloji, nörobilim ve insan davranışları çerçevesinde inceleniyor.
Bütün bu farklılıklara rağmen ortak bir nokta görüyorum: İnsan, rüyalarında da anlam arayan bir varlık.
Korku, sevgi, kayıp, umut ve özlem gibi temel duyguların evrensel olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bu duyguların rüyalarda aldığı biçimler ve onlara yüklenen anlamlar kültürden kültüre değişebilir.
Bu nedenle rüyaların bütünüyle ortak ve değişmez bir sembol dili bulunduğunu düşünmüyorum. Aynı sembol, iki farklı insan için birbirinden tamamen farklı anlamlar taşıyabilir. Rüyaları yorumlarken kişinin yaşam öyküsünü, kültürünü ve duygusal dünyasını dikkate almak gerekir.
9. Bütün bu araştırmaların sonunda sizin rüyalara bakışınız nasıl değişti? Rüyalar insanın kendisini tanıması için bir anahtar olabilir mi?
Araştırmaya başladığım dönemde rüyaların gizemini çözebileceğimi düşünüyordum. Ancak zaman içerisinde fark ettim ki bazı soruların değeri, kesin cevaplarından çok bizi yönelttikleri araştırmalarda saklı.
Bugün rüyalara çok daha geniş bir perspektiften bakıyorum. Artık onları yalnızca uyku sırasında ortaya çıkan görüntüler olarak değil; insan hafızası, duyguları, kültürü ve yaratıcılığıyla ilişkili zengin deneyimler olarak değerlendiriyorum.
Araştırmalarım bana önemli bir şey öğretti: Merak etmek ile inanmak, sorgulamak ile reddetmek aynı şey değil. Bir anlatıyı ilginç bulabiliriz ama doğruluğunu araştırmaktan vazgeçmemeliyiz. Bilimsel açıklamalara değer verirken henüz cevaplanmamış soruların varlığını da kabul edebiliriz.
Bugün ulaştığım en güçlü düşünce şu: Rüyalar belki bize geleceğin kapılarını açmıyor; fakat insanın kendi iç dünyasında henüz keşfetmediği odalara ışık tutabiliyor. İnsanın kendisini tanıma yolculuğunda rüyaların önemli bir düşünme alanı oluşturduğuna inanıyorum.
10. Son olarak, Rüyaların Mahiyeti kitabını eline alan okurların hangi düşüncelerle kitabı bitirmesini istersiniz? Rüyalarını anlamlandırmak isteyen insanlara ne söylemek istersiniz?
Her şeyden önce okurlarımın kitabı bitirdiklerinde rüyalara daha bilinçli, sorgulayıcı ve geniş bir bakış açısıyla yaklaşmalarını isterim.
Bu kitabı yazarken amacım insanlara rüyalarının geleceği haber verdiğini söylemek ya da her rüyanın mutlaka bir mesaj taşıdığını ileri sürmek değildi. Ben okurlarımı, insanlık tarihinin en eski sorularından biri üzerinde düşünmeye davet etmek istedim.
Bir rüyayı değerlendirirken öncelikle kişinin kendi yaşamına, duygularına, korkularına ve beklentilerine bakması gerektiğini düşünüyorum. Özellikle korkutucu rüyaları mutlaka kötü bir olayın habercisi olarak görmemek gerekiyor. Böyle bir yaklaşım insanlarda gereksiz kaygılara yol açabilir.
Rüyaları not almak, tekrar eden temaları gözlemlemek ve bizde uyandırdıkları duyguları anlamaya çalışmak, kendimizi tanımamız açısından yararlı olabilir. Ancak hayatımızı yalnızca rüyalarımızın yönlendirmesine izin vermemeliyiz.
Benim için Rüyaların Mahiyeti, yalnızca rüyalar üzerine yazılmış bir araştırma kitabı değil; insanın bilinmeyene duyduğu merakın, sorgulama cesaretinin ve hakikati arama çabasının bir yansıması.
Okurlarımın kitabın son sayfasını çevirdiklerinde bütün sorularına cevap bulmalarından çok, belki de daha önce hiç düşünmedikleri yeni sorular sormalarını isterim. Çünkü insanlık tarihindeki pek çok önemli keşif, bir cevapla değil, cesaretle sorulmuş bir soruyla başlamıştır.
Ve belki de rüyaların en büyük gizemi, bize ne anlattıklarından çok, bizi kendimiz hakkında ne kadar düşünmeye sevk ettikleridir.
MURAT TOPCU’NUN NOTU
Rüyalar, insanın kendisine sorduğu ancak henüz bütün cevaplarını bulamadığı en eski sorulardan biri. Bilimin bugün açıklayabildiği yönleri kadar araştırılmayı bekleyen tarafları da bu konuyu ilgi çekici kılıyor.
Sabiha Sefer Ünal ile gerçekleştirdiğimiz bu söyleşide, rüyaların yalnızca gizemli anlatılardan ibaret olmadığını; insan zihni, hafızası, duyguları, yaratıcılığı ve kültürel geçmişiyle ne kadar yakından ilişkili olduğunu bir kez daha gördük.
Ünal’ın da vurguladığı gibi, her rüyayı geleceğe ilişkin bir işaret olarak değerlendirmek yerine, onu anlamaya ve sorgulamaya çalışmak gerekiyor.
Belki de rüyaların asıl değeri, bize kesin cevaplar vermelerinde değil, kendimize ve hayatımıza farklı bir pencereden bakmamızı sağlamalarında saklı.
Röportaj: Murat Topcu
Konuk: Sabiha Sefer Ünal
Kitap: Rüyaların Mahiyeti
